جەر اياعى جىبىگەن كوكتەم ايلارىندا كۇننىڭ كۇرت جىلىنۋى سالدارىنان ەل ايماقتارىندا سۋ تاسقىنى قاۋپىنىڭ كۇشەيە تۇسەتىنى بەلگىلى. رەسمي مالىمەت بويىنشا جىل سايىن ەلىمىزدە ورىن الاتىن سۋ تاسقىنىنان 300 مىڭعا جۋىق ادام زارداپ شەگەتىنى انىقتالعان. توسىننان كەلگەن تابيعات اپاتتارىنا توسقاۋىل رەتىندە ميلليونداپ قارجى جۇمسالاتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ەكونوميكانىڭ دامۋىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايتىنى بەلگىلى. قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى ورتا ازيا مەملەكەتتەرىنە ۇلكەن شىعىن اكەلەتىن توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن-الۋ ماسەلەلەرى الماتىدا وتكەن «دۇلەي اپاتتاردىڭ تاۋەكەلىن قارجىلاندىرۋ» ايماقتىق فورۋمىندا جان-جاقتى تالقىعا سالىندى.
ورتا ازيا – دۇلەي اپاتتاردىڭ قاۋپى تىم جوعارى ايماق سانالادى. سۋ تاسقىنى مەن قۋاڭشىلىق بۇل كەڭىستىكتى مەكەن ەتەتىن حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرى ءۇشىن نەگىزگى تىرشىلىك تىنىسىنا اينالعان اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىنا ايتارلىقتاي سالقىنىن تيگىزىپ وتىر. الماتىدا باس قوسقان ايتۋلى ساراپشىلار 2000-2001 جىلدارى ورتا ازيا اۋماعىنداعى ەلدەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىق سالاسى ءبىر عانا قۇرعاقشىلىقتىڭ سالدارىنان 800 ميلليون دوللار كولەمىندە زيان شەككەنىن العا تارتادى. بۇل ستاتيستيكانىڭ ىشىندە اسىرەسە اۋىل حالقىنىڭ ۇلەس سالماعى باسىم. ودان بولەك قار كوشكىنى, جەر سىلكىنىسى سەكىلدى ءتۇرلى توتەنشە جاعدايلاردان كەلەتىن شىعىندارعا دا قوماقتى قارجى قاجەت.
– قازاقستاندا جىل سايىن جەر سىلكىنىسىنەن 200 مىڭعا جۋىق ادام زارداپ شەگەدى, ال ەلدىڭ جالپى ىشكى ونىمىنە ءزىلزالانىڭ تيگىزەتىن زيانى – جىلىنا شامامەن 1 ميلليارد دوللار. وتكەن وتىز جىلدا وسى ايماقتا ورىن العان اپاتتاردان 10 ميلليوننان استام ادام زارداپ شەكتى. مۇنىڭ ەكونوميكاعا تيگىزگەن زيانى شامامەن $2,5 ملر. جىل سايىن اۋقىمدى ب ۇلىنۋگە سەبەپ بولا الاتىن ءزىلزالانىڭ سالدارى ءجىو-ءنىڭ 2%-ىن, ال سۋ تاسقىنىنىڭ زاردابى – 1,6%-دى قۇرايدى, – دەيدى دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ دۇلەي اپات تاۋەكەلدەرىن باسقارۋ ءىسىنىڭ اعا مامانى كو تاكەۋچي.
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قازاقستانداعى تۇراقتى وكىلى اتو براۋن تابيعات اپاتتارى ەكونوميكاعا وراسان زيان كەلتىرۋمەن قاتار ازاماتتاردىڭ ءوزىن-ءوزى قارجىلىق قامتاماسىز ەتۋ قابىلەتىنە كەرى اسەرىن تيگىزەتىنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە, ورتا ازيا ەلدەرى ەل بيۋدجەتىنە زيانى تيەتىن بۇل قاۋىپتى جاقسى تۇسىنەدى.
ونى تاراپتاردىڭ قارجىلىق قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جولدارى مەن قارجى قۇرالدارىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنان اق اڭعارۋعا بولادى. مامان قارجىلىق اۋىرتپالىقتى تومەندەتۋ مەن دۇلەي اپاتتان سوڭ تۇرعىنداردىڭ ءومىر سۇرۋىنە قاجەت قاراجاتتى جەدەل قالپىنا كەلتىرۋ جولدارى ءالى دە تولىققاندى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىنىن جاسىرمايدى.
ال ورتا ازياداعى مۇنداي اپاتتار مەملەكەتارالىق شەكارالاردى قيىپ ءوتىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتكەن الماتى قالالىق توتەنشە جاعدايلار جانە اپات تاۋەكەلىن تومەندەتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ۆالەري پەتروۆ: «بۇل ايماقتارعا قونىستانعان كەز-كەلگەن ەلدىڭ بىرىندە ورىن العان وراسان اپات بۇكىل ايماققا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن جانە بۇل وسى سالاداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى» دەيدى.
فورۋمدا ءسوز العان دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەر, قالا جانە اۋىلدىڭ دامۋى مەن ورنىقتىلىعى بويىنشا جاھاندىق تاجىريبە جونىندەگى اعا ديرەكتورى ەدە حورحە يياش ۆاسكەز, ورتا ازيا ەلدەرى دۇلەي اپاتتاردىڭ زيانىنا قارسى كۇرەسۋ ىسىندە بەلسەندىلىك تانىتىپ وتىرعانىن, دەسە دە وسى قىزمەتتى ارى قاراي كەڭەيتۋ ىسىندە ءالى دە جۇزەگە اسىرىلماي كەلە جاتقان مۇمكىندىكتەر بار ەكەنىن جەتكىزدى.
الەمنىڭ ءار قيىرىنان كەلگەن ۇزىن سانى 80-نەن استام ساراپشى ورتاق پروبلەمانى بىرلەسە وتىرىپ باعىندىرۋدىڭ وڭتايلى تاسىلدەرىن ساراپقا سالدى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ اپاتتار تاۋەكەلىن باسقارۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق قىزمەتى, سونىڭ ىشىندە ورتا ازيا مەملەكەتتەرىندەگى قارجىلىق قورعانىس قۇرالدارىن دامىتۋ ءىسى بويىنشا ناقتى ۇسىنىستار ايتىلدى.
قازىرگى تاڭدا دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ وسى ايماقتاعى ەلدەردىڭ جوبالارىنا قۇيعان ينۆەستيتسياسى 100 ملن دوللاردى قۇراعان. قورىتا ايتقاندا, ماماندار بۇل ايماقتاردى دۇلەي اپاتتاردىڭ تاۋەكەلىنەن قارجىلىق قورعاۋدى كۇشەيتىپ, وسى تاۋەكەلدەردى باسقارۋ سالاسىندا كۇش بىرىكتىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
سونداي-اق بۇل باعىتتاردا ەداۋىر ىلگەرىلەپ كەتكەن مەكسيكا, ءۇندىستان جانە تۇركيا ەلدەرىنىڭ وزىق تاجىريبەسىنە سۇيەنۋ ارتىق ەتپەيدى.
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى